آتشک گلابی و به در آذربایجان، اصفهان، خراسان و زنجان از گل و زخم وارد میشود. سرشاخه خمیده را بیست تا سی سانتیمتر پایینتر ببرید و قیچی را ضدعفونی کنید.
آتشک یک بیماری باکتریایی است که در باغهای گلابی و به ایران، بهویژه آذربایجان شرقی و غربی، زنجان، بخشهایی از خراسان و باغهای خنکتر اصفهان، هر چند سال یکبار کانونهای شدید میسازد. باغدار شاخه سیاه و خمیده را میبیند و گاهی آن را سرمازدگی یا سوختگی سطحی میداند. علامت کلاسیک، خمیدگی سرشاخه شبیه عصای چوپان است: نوک شاخه جوان میخشکد، قهوهای تا سیاه میشود و به پایین خم میماند. روی گل، سوختگی ناگهانی گلبرگ و دمگل در هوای گرم و مرطوب بهار دیده میشود. قطرههای شیرهمانند باکتریایی روی بافت آلوده ممکن است ظاهر شوند. به نسبت به گلابی در بعضی سالها حساستر است و یک درخت به آلوده در حاشیه باغ، منبع مایه برای شکوفه سال بعد میشود. بیماری از زخم هرس، تگرگ و حشرات گردهافشان هم جابهجا میشود، اما ورودی اصلی در بهار، گل باز است.
آلودگی گل؛ جایی که سال بعد ساخته میشود
باکتری روی شانکرهای زمستانگذران تنه و شاخه قطور زنده میماند. با گرم شدن و رطوبت ترشح میکند و به گل میرسد. اگر چند روز هوای ملایم و رطوبت نسبی بالا با گل کامل همزمان شود — وضعیتی که در بهار آذربایجان و زنجان و بعضی سالهای مشهد و نیشابور تکرار میشود — آلودگی گل سریع پیش میرود و از دمگل به شاخه یکساله میرسد. سمپاشی بیزمان پس از ریزش گلبرگ آن پنجره را از دست داده. مدیریت گل یعنی کم کردن مایه زمستانگذران پیش از تورم جوانه، پرهیز از آبیاری بارانی روی گل، و در صورت نیاز استفاده از ترکیبات مسی در زمانهای مشخص پیش از باز شدن یا در شروع گل، با مقداری که گل را نسوزاند. مس معجزه نیست و تکرار آن روی بافت نرم گیاهسوزی میسازد. زمان و پوشش یکنواخت مهمتر از نام تجاری قوطی است. در اصفهان که بهار گاهی خشکتر است بیماری ممکن است خفیفتر بماند، اما یک هفته باران روی گل کافی است تا کانون ساخته شود.
هرس بیمار؛ بیست تا سی سانتیمتر پایینتر، قیچی تمیز
شاخه علامتدار را تا بافت سالم ببرید، نه روی مرز سیاه. قاعده عملی در باغ گلابی و به ایران این است که دستکم بیست تا سی سانتیمتر پایینتر از آخرین نشانه ظاهری قطع کنید. اگر شانکر به شاخه قطور یا تنه رسیده، برش سطحی روی پوست کافی نیست؛ باید بافت مرده را تا چوب سالم بردارید و تصمیم بگیرید آیا درخت هنوز ساختار بارده دارد یا منبع دائمی مایه است. بین هر برش تیغه را ضدعفونی کنید. الکل یا محلول رقیق سفیدکننده، اگر زمان تماس کافی باشد، بهتر از پاک کردن با دستمال خاکی است. هرس در روز خشک و خنک، با جریان کمتر شیره، انتشار را کم میکند. هرس در باران یا بلافاصله بعد از تگرگ، زخم باز را به باکتری تعارف میکند. شاخه بریدهشده را همان روز از باغ خارج کنید؛ زیر درخت رها کردن مایه را نگه میدارد. قیچی و اره را در پایان کار دوباره تمیز کنید تا فردا روی به سالم نروند.
- سرشاخه عصامانند را علامت بزنید و همان هفته در هوای خشک ببرید.
- برش را بیست تا سی سانتیمتر پایینتر از بافت تیره بگذارید.
- بین درختها تیغه را ضدعفونی کنید، نه فقط در پایان ردیف.
- شاخه آلوده را در باغ خرد نکنید و بهعنوان مالچ نریزید.
- به حاشیه باغ را مثل گلابی اصلی ببینید؛ به فراموششده کانون میسازد.
نیتروژن گل، بافت نرم و درِ باز بیماری
کود نیتروژنه سنگین در اواخر زمستان و هنگام گل، رشد نرم و آبدار میسازد. همین بافت هم برای ورود باکتری مناسبتر است هم برای گسترش سریع داخل شاخه. باغ به که برای سبز شدن اوره پای درخت میریزد، غالباً در خرداد همان سال شاخههای سوخته بیشتری میبیند. تغذیه را روی آزمون خاک و برگ بگذارید و نیتروژن را تقسیط کنید تا پس از تشکیل میوه و در دوره رشد متعادل برسد، نه در اوج گل. آبیاری بیش از حد در گل رطوبت تاج را بالا میبرد. در زنجان و آذربایجان که بهار خنک و مرطوبتر است، این ترکیب خطرناکتر از یک باغ خشک اصفهان است. پتاسیم و کلسیم متعادل به استحکام بافت کمک میکنند اما جایگزین هرس بهداشتی نمیشوند. کود سرک روی تاج گلدار را کنار بگذارید.
- زمستان: شانکرها را پیدا کنید و پیش از تورم جوانه خارج کنید.
- پیش از گل: در صورت نیاز یک نوبت مسی با پوشش یکنواخت، بدون گیاهسوزی.
- گل: از بارانی روی تاج و از کود نیتروژنه سرک خودداری کنید.
- پس از دیدن عصای چوپان: هرس با فاصله بیست تا سی سانتیمتر و ضدعفونی تیغه.
- تابستان: پایش هفتگی سرشاخه، بهویژه بعد از تگرگ یا باد گرم مرطوب.
- پاییز: دوباره تنه و شاخه قطور را برای شانکر زمستانگذران ببینید.
آتشک را با یک سم تمامفصل تمام نکنید. پنجره گل، قیچی تمیز و نیتروژن کم سه کاری است که هر باغ گلابی میتواند انجام دهد.
به و گلابی را در یک پرونده ببینید
در خیلی از باغهای خراسان و اصفهان چند درخت به در حاشیه یا داخل ردیف گلابی کاشته شدهاند. به گل طولانی و بافت حساس دارد و میتواند مایه را نگه دارد حتی وقتی گلابی آن سال علائم کمتری نشان دهد. رقم گلابی هم یکسان نیست؛ بعضی رقمهای محلی حساسیت بیشتری دارند. این دلیل نمیشود کل باغ را به رقم تبلیغشده عوض کنید بدون دیدن سابقه آتشک همان دره. مقاومت نسبی است و در بهار بسیار مناسب برای بیماری میشکند. فاصله کاشت و تهویه تاج خشک شدن گل را سریعتر میکند. در باغ متراکم با علف هرز بلند زیر ردیف، رطوبت صبحگاهی دیرتر میرود. زنبور برای تشکیل میوه لازم است؛ برنامه مسی را طوری زمانبندی کنید که با اوج پرواز گردهافشان حداقل تداخل را داشته باشد. هدف حذف زنبور نیست؛ هدف کم کردن مایه باکتری روی گل است.
آتشک گلابی و به در آذربایجان، اصفهان، خراسان و زنجان با هرس دیر، نیتروژن گل و قیچی کثیف زنده میماند. مس را بهعنوان ابزار زمانبندی ببینید نه بهعنوان برند نجات. شاخه عصامانند را همان هفته و پایینتر از علامت بردارید. پایش را از پیش از تورم جوانه تا پس از تگرگ تابستانه در تقویم باغ بگذارید. فرین کشت تابان در باغهای دانهدار این استانها برنامه بهار را روی پایش شانکر، پنجره گل و تغذیه مینویسد تا سم تکراری جای هرس را نگیرد.
