در چهارمحال، آذربایجان، همدان و خراسان پیش از یخبندان آبیاری کنید، تنه نهال را سفید کنید، بادشکن بگذارید و هرس سنگین را در اوج سرما عقب بیندازید.
زمستان چهارمحالوبختیاری، آذربایجان، همدان، کردستان و بسیاری از دشتهای خراسان فقط «سرد» نیست؛ ترکیبی از یخبندان شبانه، آفتاب تند ظهر روی تنه تیره، باد خشک و گاهی خاک یخزده بدون ذخیره آب است. درختی که پاییز با برگ زیاد و خاک خشک وارد این ترکیب شود، بیشتر از سرمای مطلق آسیب میبیند. آمادهسازی زمستانه کار نمایشی پوشاندن کل باغ با پلاستیک نیست. کار دقیق این است که رطوبت ریشه را پیش از قفل شدن خاک تأمین کنید، پوست نهال را از ترک یخبندان حفظ کنید، باد را بشکنید و زخم هرس سنگین را به اوج سرما موکول نکنید. فرین کشت تابان این فهرست را برای باغ سیب، گلابی، بادام و درختان شهری چنار و زبانگنجشک جدا تنظیم میکند، اما اصول مشترکاند.
آبیاری پیش از یخبندان سخت
خاک خشک، نوسان دما را به ریشه و طوقه منتقل میکند و درخت را به خشکی فیزیولوژیک زمستانه میکشاند: برگ همیشهسبز قهوهای میشود و جوانه خزانکننده در بهار دیر یا ناقص باز میشود. یک آبیاری عمیق پاییزه — وقتی هوا خنک است اما خاک هنوز یخ نزده — فضای منافذ را با آب پر میکند و ظرفیت حرارتی خاک را بالا میبرد. این کار را با غرقاب پای تنه اشتباه نگیرید. آب باید به عمق بیست تا چهل سانتیمتر برسد و زهکش داشته باشد. در باغهای با برنامه آبیاری، آخرین نوبت را پیش از پیشبینی موج یخبندان تنظیم کنید. پس از یخ زدن سطح، آبیاری دیگر نفوذ نمیکند و فقط یخ و خفگی میسازد. همیشهسبزها بهویژه کاج و سرو در باد زمستانه هنوز تعرق دارند؛ ذخیره رطوبت برای آنها حیاتیتر از درخت کاملاً خواب است.
رنگ سفید تنه در نهال و درخت جوان
در روزهای آفتابی زمستان، ضلع جنوبی و غربی تنه گرم میشود و شب ناگهان یخ میزند. پوست نازک نهال سیب، هلو، چنار جوان و بسیاری از دانهدارها ترک برمیدارد؛ به این آسیب ترک یخبندان یا آفتابسوختگی زمستانه میگویند. رنگ سفید باغبانی رقیقشده روی تنه، تابش را بازمیتاباند و دامنه دما را کم میکند. رنگ پلاستیک ساختمانی و روغن سمی جای آن نیست. پوشش را از طوقه تا شروع شاخه اصلی بکشید و در بهار اگر لایه پوستهپوسته شد پاک کنید. پیچیدن گونی بدون تهویه در مناطق مرطوب برفی گاهی قارچ پوست را بیشتر میکند؛ اگر پوشش فیزیکی میگذارید باید قابل برداشتن و خشک باشد. درختان مسن با پوست ضخیم معمولاً به رنگ نیاز ندارند مگر ضلع زخمی یا تازه هرسشده.
بادشکن و هرس را با موج سرما هماهنگ کنید
باد خشک زمستانه خراسان و دشتهای باز آذربایجان، هم خاک را از رطوبت خالی میکند و هم شاخه را میشکند. ردیف درخت بادشکن، حصیر موقت در ضلع باد غالب نهالستان، و حتی حفظ مالچ روی سایه ریشه، بخشی از زمستانه است. هرس سنگین را در اوج سرما — وقتی چوب یخزده و شکننده است — انجام ندهید. زخم بزرگ در یخبندان خشک التیام نمییابد و بافت کامبیوم اطراف میمیرد. در مناطق خیلی سرد، هرس فرم و حذف شاخه قطور را به اواخر زمستان، نزدیک تورم جوانه، موکول کنید. حذف شاخه خشک و خطرناک برای ایمنی، استثنا است و باید برش تمیز و محافظت زخم در روز غیر یخبندان انجام شود.
- آخرین آبیاری عمیق پیش از یخبندان خاک؛ نه غرقاب طوقه.
- رنگ سفید تنه برای نهال و درخت جوان در ضلع آفتابگیر.
- مالچ با فاصله از تنه برای کاهش نوسان یخ و ذوب.
- بادشکن در ضلع باد غالب؛ قیم نهال را پیش از توفان زمستانه بازبینی کنید.
- هرس قطور را از دیماه خیلی سرد به اسفند معتدلتر منتقل کنید.
ترک تنه در بهمن از سرمای بهمن نیست؛ از تنه لخت، خاک خشک و هرس بیموقع پاییز است.
ترک یخبندان را جدی بگیرید نه فقط رنگ کنید
اگر ترک طولی روی تنه دیدید، آن را با سیمان یا گچ پر نکنید. لبه را تمیز نگه دارید، رطوبت پای طوقه را کم کنید و اجازه دهید پینه بهتدریج بیاید. پر کردن حفره با مصالح ساختمانی پوسیدگی را به داخل میراند. در درخت شهری کهن، ترک و حفره موضوع ارزیابی استحکام است و در مقاله مراقبت درختان کهن جدا آمده است. جوندگان زیر برف پوست نهال را میجوند؛ توری دور تنه در باغ سیب همدان و خراسان بخشی از زمستانه است. کود نیتروژنه دیرهنگام را حذف کنید تا بافت نرم وارد یخبندان نشود.
- وضعیت رطوبت خاک را در عمق بیل بررسی کنید و در صورت خشکی آبیاری پیشیخبندان بدهید.
- نهالهای سال اول تا سوم را رنگ سفید بزنید و قیم را محکم کنید.
- تپه مالچ و کود را از طوقه بردارید؛ لایه درست مالچ را با فاصله پهن کنید.
- برنامه هرس سنگین را از اوج سرما جابهجا کنید و فقط شاخه خطرناک را حذف کنید.
- پس از موج یخبندان، ترک تنه و سوختگی همیشه سبز را ثبت کنید تا در اسفند تصمیم اصلاحی بگیرید.
برف سنگین روی سرو و کاج جوان را با تکان ملایم خالی کنید تا اسکلت نشکند؛ برف را از طوقه چنار کهن هم کنار بزنید اگر یخ آب پای تنه میسازد. نمک خیابان را از سایه ریشه درخت شهری دور نگه دارید؛ همان نمک در بهار مثل کود شور عمل میکند. در باغ بادام و زردآلو همدان، جوانه گل زود بیدار میشود؛ زمستانه شما باید پوست و ریشه را حفظ کند اما درخت را با کود دیرهنگام بیدار نکند. اگر پوشش تنه گذاشتید، اول بهار آن را بردارید تا پناهک آفت و رطوبت نماند. ثبت دمای حداقل باغ با یک دماسنج ساده، بهتر از شایعه «امسال سردتر از پارسال» برنامه را جلو میبرد.
زمستانه کردن درخت در کمربند سرد ایران چهار ستون دارد: آب پیش از قفل خاک، محافظت پوست نهال در برابر آفتاب زمستانه، شکستن باد، و تأخیر هرس سنگین. پلاستیک کشیدن روی تاج درخت بالغ بهندرت جایگزین اینها میشود و اغلب سوختگی و قارچ میسازد. اگر باغ شما بین دو اقلیم است — مثلاً حاشیه گرمتر خراسان یا دامنههای معتدل زاگرس — شدت هر ستون را با حداقل دمای همان دهستان تنظیم کنید. فرکشت پیش از دیماه یک بازدید زمستانه مینویسد تا فهرست کار روی درخت واقعی باشد نه روی تقویم کلی کشور. بهار پربار از زمستانی شروع میشود که درخت در آن نترکیده و ریشه در آن نخشکیده باشد.
